Đại học Thái Nguyên được thành lập ngày 4 tháng 4 năm 1994 theo Nghị định số 31 CP của Chính phủ. ĐHTN là một trong số 5 đại học theo mô hình đại học hai cấp,đại học được giao trọng trách là trung tâm đào tạo nguồn nhân lực cho các tỉnh, các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề trên địa bàn, đồng thời thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, góp phần quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của vùng trung du, miền núi phía Bắc – vùng có nhiều đồng bào các dân tộc sinh sống, có truyền thống đấu tranh cách mạng, giàu tiềm năng phát triển và có địa bàn chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế - xã hội, quốc phòng – an ninh và đối ngoại của cả nước.
Trên cơ sở tổ chức, sắp xếp lại các trường đại học trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, từ chỗ ban đầu Đại học chỉ có 05 trường thành viên và 01 trung tâm nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ vùng Đông Bắc. Đến nay, sau 17 năm xây dựng và phát triển, Đại học đã không ngừng phát triển và hoàn thiện theo mô hình đầy đủ của một Đại học vùng, bao gồm: Các đơn vị quản lý, các đơn vị đào tạo, các đơn vị nghiên cứu và các đơn vị phục vụ đào tạo. Hiện nay, Đại học Thái Nguyên có tổng số 20 đơn vị thành viên, trong đó có 7 Trường đại học, 01 Trường cao đẳng; 02 khoa trực thuộc và 11 đơn vị nghiên cứu khoa học và phục vụ đào tạo.
Xây dựng, phát triển đội ngũ cán bộ, đặc biệt là đội ngũ cán bộ giảng dạy, luôn được Đại học xác định là một nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa then chốt quyết định sự phát triển và chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học của Đại học. Xuất phát từ nhận thức đó, ĐHTN luôn luôn coi trọng và quan tâm tới công tác cán bộ, làm cho đội ngũ cán bộ của Đại học không ngừng trưởng thành và lớn mạnh cả về số lượng và chất lượng.
Hiện nay, số lượng cán bộ viên chức toàn đại học gần 3600 người, trong đó cán bộ giảng dạy gần 2400 người. Trong đó có 106 GS và PGS; 320 tiến sĩ và 1135 thạc sĩ, và 472 cán bộ giảng dạy đang nghiên cứu sinh , 636 người đang học thạc sĩ tại các cơ sở đào tạo trong và ngoài nước.
Về đào tạo, với vai trò là Đại học vùng, Đại học trọng điểm quốc gia, việc mở rộng ngành, nghề đào tạo trong những năm qua chủ yếu tập trung cho các bậc học từ Đại học trở lên, chính vì vậy, số ngành học ở bậc đại học không ngừng phát triển nhanh chóng. Đến năm 2011, ĐH đã tổ chức tuyển sinh 122 chuyên ngành đào tạo đại học, tổng chỉ tiêu tuyển sinh đại học chính quy là 10.850, và cao đẳng chính quy là 1.165 chỉ tiêu. Công tác tuyển sinh Sau đại học cũng không ngừng tăng lên nhanh chóng qua các năm, sự tăng nhanh của các chuyên ngành đào tạo, quy mô tuyển sinh và quy mô học viên đã phản ánh rõ nét sự phát triển nhanh chóng của đào tạo sau đại học trong thời gian qua, đặc biệt trong những năm gần đây. Năm 2011, ĐHTN tuyển sinh ở cả 41 chuyên ngành đào tạo trình độ thạc sĩ với 1570 chỉ tiêu, 19 chuyên ngành đào tạo trình độ tiến sĩ với 50 chỉ tiêu; 320 chỉ tiêu đào tạo bác sĩ chuyên khoa, bác sĩ nội trú.
Về công tác nghiên cứu khoa học Trong những năm gần đây, ĐHTN đã chủ trì triển khai thực hiện 3.500 đề tài NCKH các cấp, đăng gần 900 bài báo được trên các tạo chí KH – CN, trong đó 150 bài được đăng trên các tạp chí khoa học hoặc hội thảo quốc tế.
Bằng các Chương trình cụ thể như:" Chương trình phối hợp Đào tạo nguồn nhân lực và hoạt động công nghệ"; và " Chương trình hợp tác về đào tạo nguồn nhân lực, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế", Đại học Thái Nguyên đã không ngừng mở rộng hợp tác, liên kết đào tạo với nhiều địa phương. Các tỉnh mà Đại học đã và đang liên kết đào tạo đang có hiệu quả tốt như: Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Tuyên Quang, Quảng Ninh, Sơn La, Bắc Kạn, Tp. Hồ Chí Minh, Đồng Tháp, Thanh Hóa… đặc biệt hiện nay, Đại học đang phối hợp cùng tỉnh Yên Bái thành lập Phân hiệu Đại học Thái Nguyên tại Yên Bái. Bên cạnh đó, không ngừng đẩy mạnh mở rộng hợp tác với các trường mà ĐH có thế mạnh như: ĐH Lâm nghiệp, ĐH Lao động & Xã hội, ĐH Hùng Vương, ĐH Sư phạm Hà Nội II...
Không những mở rộng liên kết đào tạo trong nước, Đại học TN còn rất chú trọng đầu tư liên kết đào tạo quốc tế sau đại học. Nhằm mục đích tiếp cận chuẩn mực giáo dục tiên tiến của thế giới phù hợp với yêu cầu phát triển của của Việt Nam cũng như từng bước đưa chất lượng đào tạo của ĐHTN rút gần khoảng cách so với các nước có nền giáo dục phát triển trên thế giới. Trong những năm qua, ĐHTN đã triển khai, ký 17 đề án thạc sĩ, 3 đề án tiến sĩ liên kết đào tạo quốc tế với nhiều đối tác nước ngoài. Tính từ năm 1994 đến nay đã có 53 chương trình, dự án được ký kết; 111 lượt tiến sĩ; 118 lượt thạc sĩ; 895 lượt học đại học, bồi dưỡng ngắn hạn được cử đi học tập, bồi dưỡng tại nước ngoài với tổng kinh phí thu được từ hoạt động này là 29,90 triệu USD...
Một bước phát triển của ĐH trong thời gian qua đó là đã xây dựng được hệ thống bộ máy khảo thí và kiểm định chất lượng giáo dục trong toàn ĐH. Trên 200 cán bộ đã được đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ khảo thí - kiểm định chất lượng, trên 80 môn học/ học phần có ngân hàng đề thi và đáp án (10% trắc nghiệm); 7/9 đơn vị đào tạo hoàn thành tự đánh giá; 03 đơn vị được Bộ GD& ĐT đánh giá và xếp cấp độ 2 ( Sau ĐH Bách Khoa Hà Nội và ĐH Kinh tế TP HCM); 7/9 đơn vị tổ chức lấy ý kiến phản hồi từ người học đối với giảng viên....
Phương hướng chung của Đại học Thái Nguyên từ nay tới năm 2020 là thực hiện thắng lợi " Đề án quy hoạch phát triển Đại học Thái Nguyên thành Đại học trọng điểm; trung tâm đào tạo, khoa học của vùng đến năm 2020" đã được Bộ GD & ĐT phê duyệt. Có thể khẳng định, chất lượng đào tạo của Đại học đã được Chính phủ, các tổ chức xã hội công nhận và thực sự, Đại học Thái Nguyên đã trở thành một trong các Đại học trọng điểm của Việt Nam.